Vorig jaar,ergens in januari, kwam ik zomaar een foto tegen. Een zwart-wit beeld. Twee ogen keken me aan. Groot, angstig. Het koude flitslicht weerkaatste in haar blik en ik zag een meisje dat niet begreep wat haar overkwam.

Dit was het laatste beeld dat van haar werd gemaakt, vlak voor ze vermoord zou worden in Auschwitz.

Het raakte me als een donderslag. Niet alleen omdat ik wist wat ik zag, maar vooral omdat ik voelde wat zo’n foto iemand aandoet. Het maakt een mens tot bewijsstuk. Tot een momentopname van pure angst. Alsof dat het enige is wat je achterlaat.

Ik wilde haar uit die foto halen. Ik wilde haar troosten. Ik wilde haar veiligheid geven. En ik bedacht me dat als ik zó gefotografeerd zou worden, ik het ondraaglijk zou vinden als mensen mij dáárin zouden blijven zien. Ontdaan van waardigheid. Ontdaan van hoop en toekomst. Ontdaan van dat naïeve, pure geluk dat bij zo’n jong meisje van nog maar 14 jaar hoort.

Ik heb haar maanden bij me gedragen. In mijn gedachten, in mijn haperende hart, in mijn dromen en in mijn schetsboekje.

Ik heb een meisje leren kennen. Ze heet Czesława.

Laag over laag, terug naar wie ze was

Ik begon haar te tekenen. Eerst zo van de foto, maar dan steeds over diezelfde tekening bracht ik een nieuwe laag aan. Ik zocht naar wie ze was zonder dat schrikbeeld. Ik vroeg me af wat ze gedroomd zou hebben. Wat er in haar gezicht tevoorschijn zou komen als de angst er niet in was geslagen.

Laag na laag gaf ik haar waardigheid terug.

De strakheid van de kaken maakte plaats voor zachtheid. De lippen, eerst verstijfd, werden weer warm. Haar blik opende zich. Ik zag iets veranderen wat ik niet van tevoren had kunnen plannen. Niet omdat ik haar geschiedenis wilde herschrijven, maar omdat ik haar niet wilde laten eindigen in één foto.

En toen kwam juli.

In juli kreeg ik een hartinfarct. Ik knakte, zo simpel is het. Ik voelde me werkelijk gebroken.Tijdens mijn revalidatie bleef ik met haar bezig. Ik had het gevoel dat ik haar onder mijn oksel verborgen hield, alsof mijn arm een vleugel was. Alsof ik haar, tegen beter weten in, kon beschermen.

Ik wilde haar helen. Ik wilde haar zeggen dat het goed zou komen, ook al ken ik de wrange afloop van haar leven. Dat is het absurde aan liefde en empathie, je weet dat je niets kunt veranderen, maar je wil tóch iets doen. Meteen voelde ik ook de tegenstrijdigheid van nut en nutteloosheid van het maken van een illusie, want dat is een schilderij of tekening, een illusie.

Ik was onzeker over mijn leven en mijn lijf. Ik voelde me alsof ik met volle vaart tegen een harde grens was geknald Als een vogel tegen het raam. Ik probeerde de stukjes van mezelf weer bij elkaar te rapen.

Ik was gewond.

En zij… zij keek me vanaf mijn tekening aan en werd sterker.

Niet omdat ik haar “maak”, maar omdat er in dat proces iets ontstond wat ik alleen maar kan omschrijven als kracht. Ze straalde me voorbij. Terwijl ik dacht dat ik háár sterk moest maken, leek het alsof zíj mij overeind hield. Ik kan het je niet logisch uitleggen, maar ik kan het wel laten zien.

In mijn laatste lagen schilder ik haar als een zestienjarige. Niet als slachtoffer, maar als een jonge vrouw die klaar staat voor haar toekomst. Een toekomst die er in werkelijkheid niet mocht zijn, maar die in mijn werk wél bestaansrecht krijgt. Niet als leugen, maar als eerherstel.

Elk tussenstadium werd een foto

Omdat ik voelde dat dit niet één afbeelding/schilderij was, maar een reis, maakte ik bij elke laag een foto. Elke stap, elke twijfel, elke verschuiving. Een proces dat je normaal gesproken nooit ziet, omdat het meestal verdwijnt onder de laatste versie van een schilderij.

Drie weken geleden zat ik bij de drukker. Want van al die beelden, al die lagen, al die momenten maak ik een boek: Het meisje vanonder mijn vleugel. De vormgeving maak ik samen met Karin Jonkers.

Ik denk dat het erg mooi gaat worden. Maar “mooi” is eigenlijk een te klein woord. Het gaat niet om esthetiek, maar om een mens die ik nooit gekend heb, en die toch een plek in mijn leven kreeg. Om het wonderlijke, rauwe gegeven dat kunst soms een hand kan uitsteken, precies op het moment dat je zelf aan het wankelen bent.

Binnenkort deel ik meer. Over het boek. Over het proces. En over haar.

Ik wil haar nog niet helemaal laten zien hier. Ze is gewoon bij mij in het atelier. Als je haar echt wilt zien, ben je welkom. En als het boek klaar is, hoop ik natuurlijk dat je het wilt lezen en kopen.

Water is een dankbaar thema om als beeldend kunstenaar mee te werken. Je kunt ermee schilderen, maar je kunt ook proberen te schilderen als water. Dat verschil lijkt klein, maar het verandert meteen hoe je kijkt en hoe je werkt.

Aquarel is in de basis schilderen met water, pure pigmenten en een bindmiddel op basis van Arabische gom. Het is precies die eenvoud die het zo spannend maakt. Want waar je bij veel technieken een deel van het proces “dichtzet” met lagen, dekkracht of correcties, blijft water beweeglijk en eigenwijs. Jij stuurt, duwt en kiest, maar uiteindelijk moet je ook leren om het water z’n werk te laten doen.

De kern van aquarel is voor mij steeds weer die balans tussen controle en overgave. Je leert het materiaal kennen door heel goed te observeren. Werkt het door, wanneer stopt mijn handelen om zo het water en pigment zijn werk te laten doen.

Je papier. Gebruik je het kurkdroog, licht vochtig, of door en door nat? Hoe sneller het papier zuigt, hoe sneller je beslissingen definitief worden. Hoe natter je ondergrond, hoe meer tijd je krijgt, maar ook hoe groter de kans dat het water z’n eigen plan trekt.

Je penseel. Hoeveel pigment laad je in? Werk je met de punt voor precisie, met de buik voor volle wassingen, of gebruik je het hele penseel en speel je met de vorm van je penseel. En kies je ervoor om kleuren in elkaar te laten vloeien, of wil je juist dat ze rustig naast en over elkaar drogen en pas later mengen in het oog van de kijker?

Het wordt echt feest zodra water en kleur met elkaar gaan spelen, zonder dat de transparantie en sprankeling verdwijnen. Dan voelt het als toveren. Je doet maar weinig en toch gebeurt er heel veel.

Water in al zijn gedaanten.

Water is ook een onderwerp dat eindeloos van vorm wisselt. Je kunt water schilderen als zee, rivier, poel of meer. Je kunt het benaderen als regen, damp, mist en wolken.Wolken zijn tenslotte ook water, net als een traan, zweet, of een glas dat je leegdrinkt. Water verschijnt als dauw op een spinnenweb. Het draagt en vervoert. Het betekent met regelmaat ook gevaar. Je glijdt er overheen met schaatsen, je zoekt het op om te ontspannen, je gebruikt het om te reinigen, en soms biedt water troost.

Turner: water als onderwerp én als methode

Wie het spanningsveld tussen loslaten en ingrijpen meesterlijk beheerste, was J.M.W. Turner (1775–1851). Veel mensen kennen hem vooral van zijn olieverfschilderijen vol storm, zee en licht, maar hij was óók een uitzonderlijk aquarellist. Zijn watercolours vallen precies in de periode waarin aquarel zich in Groot-Brittannië ontwikkelde tot een zelfstandige kunstvorm, niet alleen als voorstudie maar ook als werk dat ingelijst en tentoongesteld werd.

Wat Turner interessant maakt voor wie vandaag met aquarel werkt, is hoe vrij hij met het medium omging. Hij omarmde het toeval, maar greep ook in met fysieke technieken zoals schrappen en krassen. Hij gebruikte daarnaast materialen als Arabische gom heel bewust om effecten in donker water of glans te versterken.

Kijktip

Ik raad je aan naar bijgaande video te kijken om meer te weten te komen over de aquareltechnieken van Turner.

Zoek het water op. Ga kijken, spelen, schetsen, en schilder erover en ermee. Laat het je verrassen. Water is nooit helemaal te temmen, en juist daarom blijft het zo’n rijk onderwerp.

Een paar dagen geleden vertelde ik al over het onderzoek dat ik ga doen. Een onderzoek dat tot doel heeft een robuust proces te ontwikkelen voor het winnen van pigmenten uit meekrap en uit wouw.

Ik start met meekrap, waaruit ik kraplak haal. De plant zelf is niet zo bijzonder. Bovengronds kruipt de plant voort, zich vastklampend met haakjes aan andere planten. In de bloeitijd verschijnen er kleine gele bloemetjes. Een mooie plant, maar niet bijzonder. Ondergronds, daar gebeurt het. De wortel woekert door de klei, met een rode kern. Wat je dan ziet zijn de chemische voorlopers van de pigmenten alizarine en purpurine. Behalve deze twee belangrijkste pigmenten is er nog een handvol andere pigmenten uit dezelfde molecuul-familie. Allemaal geven ze een roodtint die afhangt van hoe je het productieproces vormgeeft. Dat is geweldig interessant!

Tegelijkertijd zijn er een hoop uitdagingen te overwinnen omdat er nogal wat variabelen zijn die de kleur beïnvloeden. Op bijgaande afbeelding zie je een mooi rood pigment dat uit het tweede experiment kwam . Ik heb hier voor het eerst mijn nieuwe verwarmingsplaat met roerder in gebruik kunnen nemen. Daarmee heb ik meer controle over de temperatuur. Zodra ik ook andere apparatuur binnen heb kunnen de echte experimenten beginnen.

De komende maanden werk ik ongeveer twee dagen per week aan mijn pigmentonderzoek. In de eerste fase ontwikkel ik een robuust en reproduceerbaar proces om rood kraplak uit meekrap te maken, in meerdere roodtinten. Daarbij onderzoek ik onder meer de voorbehandeling van de wortel, temperatuur, zuurgraad (pH), mordant, tijd en andere factoren die kleur, lichtvastheid en opbrengst beïnvloeden. Op dit moment is opbrengst niet de belangrijkste parameter, al weegt die wel mee in de keuzes die ik gaandeweg maak.

Ik voer dit onderzoek uit vanuit een achtergrond van ruim 35 jaar ervaring op kwaliteitsafdelingen binnen de life sciences. Dat is een omgeving waarin je nauwkeurig werkt, volgens vaste protocollen en met zorgvuldige vastlegging. Die discipline neem ik mee in dit traject, waar dat toegevoegde waarde heeft. Door het onderzoek strak te structureren, consequent te documenteren en de data te analyseren, ontstaat stap voor stap een betrouwbaar extractieproces.

Deze kennis draag ik ook over tijdens één van de workshops die we in het atelier organiseren. Het helpt jou als kunstschilder om zelf de mooiste verf te maken volgens historische recepten.

Heb je vragen? Laat het me gerust weten.

We maken in het atelier pastelkrijt volgens historisch recept. Gisteren bijvoorbeeld een batch met Venetiaans rood. Dat is een prachtig, diep roest-rood pigment, maar ook een uitdagende om echt goed krijt te krijgen.

Venetiaans rood valt onder de ijzeroxide-pigmenten. Zulke pigmenten zijn vaak compact en zwaar en hebben als losse deeltjes een ronde vorm en glad oppervlak, waardoor ze relatief weinig bindmiddel opnemen. In de praktijk betekent het dat je met de gom heel precies moet doseren. Als er net iets te veel gom in de massa zit, kan die gom een dunne, gladde film vormen rondom het pigment. Het krijt wordt dan harder en krijgt een ‘glasachtig’ gedrag.

En dat wil je niet. Want goed pastelkrijt moet juist gul zijn. Het moet kleur afgeven, zich laten vegen en zich als het ware schilderachtig laten verplaatsen over het papier. Niet over de toplaag/het papier heen glijden, maar pakken, poederen en meewerken.

Wist je dat de kinderen van het Kinderkunstatelier pastelkrijt “veegkrijt” noemen? Niet voor niets. Dat vegen is precies wat het krijt met gemak moet kunnen. Het is een heerlijk materiaal om mee te tekenen, juist omdat je kunt opbouwen, verzachten, uitwrijven en laag over laag kunt werken.

Een kleine geschiedenis over Pastelkrijt

Pastel is pigment, wat champagnekrijt, met maar een klein beetje bindmiddel, net genoeg om het poeder tot een stevig stokje te vormen. Die directe, matte kleurkracht is al eeuwenlang geliefd. In de achttiende eeuw werd pastel een volwaardig medium, vooral in portretkunst. Later, in de negentiende eeuw, werd pastel opnieuw explosief interessant, juist doordat kunstenaars het niet langer als “tekening in kleur” behandelden, maar als een volwaardig schilderachtig materiaal.

Een van de bekendste namen daarin is Edgar Degas. Hij gebruikte pastel intensief en experimenteerde voortdurend met lagen en ondergronden om meer diepte, spanning en huid in zijn werk te krijgen. Interessant is dat kunstenaars in die tijd ook heel concreet invloed hadden op de makers van hun materialen. Pastelhuizen in Parijs gingen steeds meer meedenken met schilders. Ze wilden krijt dat lichtkrachtig was, goed hechtte en zich liet opbouwen zonder dat alles meteen vast stond. Degas stond bekend als een kunstenaar die bleef zoeken naar precies die balans. Genoeg hechting om te kunnen stapelen, maar zonder dat het werk dof werd of ‘dicht’ sloeg.

En eigenlijk is dat precies waar wij in het atelier, aan onze eigen werktafel, óók steeds op uitkomen. Pastelkrijt vraagt om balans. Net genoeg gom om een goed stokje te maken, maar niet zoveel dat het krijt zijn poederige leven verliest.

Wil je dit zelf leren? In onze workshop Ambachtelijk verf maken leer je stap voor stap hoe je zelf van pigment. krijt en bindmiddel verschillende soorten verf én krijt maakt, volgens historische uitgangspunten en met praktische keuzes die het verschil maken in kleurkracht, veegbaarheid en gebruik.

‍

Bronnen:

La Maison du Pastel (historie, 1879 en kunstenaarswensen).
Degas en fixatief (conserveringscontext).
Degas en stoomtechniek (laagopbouw).
Reuters over Degas als vaste klant van Roché-pastels (historische anekdote).

‍

Vandaag vond op maar liefst 15 locaties de lancering plaats van de Bossche pas. Atelier De Heerlijkheid was één van die locaties waar de pas feestelijk in gebruik werd genomen. Met de pas krijg je gratis, of met veel korting, toegang tot allerlei activiteiten in de gemeente 's-Hertogenbosch. Op dit moment doen al 75 organisaties mee, waaronder enkele musea, restaurants en sportverenigingen. Een Bossche Pas kost €45,- voor volwassenen en €15,- voor kinderen en is gratis voor de laagste inkomens.

Atelier De Heerlijkheid geeft met de Bossche Pas korting op rondleidingen door de verftuin en atelier en korting op proeflessen voor het Kinderkunstatelier. Meer informatie en hoe het werkt vind je op de website van de Bossche Pas.

Zien we jou, met of zonder Bossche Pas, binnenkort in het atelier?

In ons laboratorium doen we onderzoek naar het winnen van pigment uit planten. Wist je dat er tientallen factoren zijn die uiteindelijk bepalen welke kleur je krijgt en hoeveel pigment je overhoudt? Denk aan het weer in het voorjaar, het precieze oogstmoment (zelfs het tijdstip op de dag) en natuurlijk de manier waarop je extraheert.

Met dat extractieproces ga ik de komende tijd heel gericht aan de slag. Voor dit onderzoek is zelfs een subsidie toegekend. Dat is niet alleen interessant vanuit chemie en techniek, maar ook vanuit erfgoed: het helpt om een ambacht levend te houden.

Wij maken pigmenten zoals Vermeer en Rembrandt dat ooit deden. Tegelijkertijd is een groot deel van de pigmenten die je vandaag op de markt vindt synthetisch gemaakt. Juist daarom is het zo waardevol om de natuurlijke routes opnieuw goed te begrijpen, te verbeteren en te bewaren.

‍

Ik begin gewoon. Hardop denkend, al schrijvend.

Ik werk aan een groot project over een meisje: Czesława. Daar schrijf ik later uitgebreider over, of ik maak er een filmpje bij. Nu schilder ik haar op een manshoog doek, als bruidje. In mijn hoofd is dit bijzonder sterke meisje een bruidje geworden.  

Ze staat erop. De houding klopt: ingetogen, niet poserend, en toch stralend, zonder dat ze weet dat wij naar haar kijken. Ze moet zacht én sterk worden. Ik werk graag met grote licht-donker contrasten en de basis staat nu stevig. Alles moet kloppen, maar ik wil niets afdwingen. Het voelt alsof ik haar tevoorschijn schilder, alsof ze onder mijn handen ontstaat uit wat ik in mijn hoofd heb, wat ik droomde, schetste en zag.

Mijn inspiratie is haar verhaal, maar ook mijn eigen verhaal met haar. En een klein weegbreebloempje dat ik vond. Weegbree draagt een kroontje van witte bloempjes, bijna als een lichtkrans. Daarmee wil ik Czesława kronen. Later, toen ik meer over haar leven zocht, bleek het ook te passen. Als bruidje zou ze een krans dragen van gevlochten stro en vlas. Nu zoek ik de balans tussen haar als figuur en die kroon van licht. Eigenlijk gaat het om de kroning. Ik wil haar geven wat zij mij liet zien. Kracht en waardigheid. Morgen breng ik haar figuur met transparante, donker glacerende lagen verder naar de achtergrond. Spannend, maar alleen met donker laat ik het licht spreken. En als het niet klopt, veeg ik het weg. Dat is het fijne aan olieverf.